Phía trước là chân trời

Nhân vật cô Hiền trong Một người Hà Nội

Posted by thaidung1611 on 16/06/2014

I/ MỞ BÀI

Trước thời kỳ đổi mới,  cái nhìn nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải là cái nhin tỉnh táo sắc lạnh, nghiêm ngặt, đơn chiều. Nhà văn luôn khai thác hiện thực trong thế xung đột, đối lập : cũ – mới, tiến bộ – lạc hậu, ta – địch…qua đó khẳng định xu thế vận động từ bóng tối ra ánh sáng của cuộc sống của con người ( như Xung đột, Mùa lạc , Tầm nhìn xa…).  Bước sang thời kỡ đổi mới, ông trăn trở, suy nghiệm, cảm nhận hiện thực xô bồ, hối hả, đầy biến động, đổi thay nhưng cũng đầy hương sắc, chuyển mạnh từ hướng ngoại sang hướng nội, lấy việc khám phá con người làm trung tâm. Nhà văn nhìn con người trong mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, với quá khứ dân tộc, với quan hệ gia đình và sự tiếp nối thế hệ, để rồi cuối cùng bao giờ cũng khẳng định, ngợi ca những giá trị nhân văn cao đẹp của cuộc sống và con người hôm nay. Một người Hà Nội là tác phẩm tiêu biểu cho cái nhìn nghệ thuật ấy

II/ THÂN BÀI

(1/ Xuất xứ ):   “Một người Hà Nội” được rút trong tập truyện ngắn Hà Nội trong mắt tôi gồm chín truyện ngắn như một hành trình tìm lại hồn thiêng đất kinh kì của một người con xa xứ

( 2/ )  Nhan đề tác phẩm như kết lắng những suy tư đầy yêu quý của tác giả về cô Hiền. Nhắc đến cô Hiền, nghĩ về cô Hiền, không một mệnh đề nào để tác giả có thể chuyển tải đầy đủ và thỏa mãn hơn: Một người Hà Nội. Vâng, trong mắt tác giả, cô Hiền chính là biểu tượng của đất Hà thành, một thế hệ mang đậm “chất kinh kì” còn ở cùng với Hà Nội của hôm nay. Qua dòng cảm xúc của tác giả, cô Hiền không chỉ hiện lên với tư cách một cá thể, một con người cụ thể mà cô Hiền chính là tinh túy, là di sản văn hóa của đất kinh kì, cô Hiền là một giá trị.

(3/ Phân tích vẻ đẹp của nhân vật cô Hiền) :

(a/ )Nhân vật tôi gọi nhân vật chính là cô Hiền) . Cô vốn xuất thân trong một gia đình giàu có, lương thiện, được dạy dỗ theo khuôn phép nhà quan, thời trẻ là một thiếu nữ xinh đẹp, thông minh, mở xalông văn chương để giao lưu rộng rãi với giới văn nghệ sĩ Hà thành. Cô là con người trí thức, hiểu biết rộng, là con người có “bộ mặt tư sản”, một cách sống  rất tư sản : “Ở trong một tòa nhà rộng, tọa lạc ngay tại một đường phố lớn, hướng nhà nhìn thẳng ra cây si cổ thụ và hậu cung đền Ngọc Sơn”. Cái mặc cũng sang trọng quá: “Mùa đông ông mặc áo Ba-đờ-xuy, đi giày da, bà mặc áo Măng-tô cổ lông, đi giày nhung đính hạt cườm”. Cái ăn cũng không giống với số đông: “Bàn ăn trải khăn trắng, giữa bàn có một lọ hoa nhỏ, bát úp trên đĩa, đũa bọc trong giấy bản, và từng người ngồi đúng chỗ quy định”. Đây là một lối sống nền nếp, lịch lãm, nhìn thì cứ ngỡ là tư sản nhưng thực chất cô Hiền không phải là tư sản bởi vì “Cô không bóc lột ai cả thì làm sao gọi là tư sản”. Cô làm ăn lương thiện với cửa hàng hoa giấy do chính tay tự làm và các con phụ giúp. Trong quan hệ với người làm, chủ và tớ “dựa vào nhau mà sống”. Tình nghĩa như người trong họ. Đây chính là vẻ đẹp của người lao động chân chính, có nhân có nghĩa.

(*b ) Cũng như bao người Hà Nội binh thường khác, cô cùng Hà Nội, cùng đất nước trải qua những biến động thăng trầm, những vẫn giữ được cốt cách người Hà Nội, bản lĩnh văn hóa người Hà Nội

*/ Cô là người thẳng thắn chân thành không giấu giếm quan điểm, thái độ sống của mình với mọi hiện tượng xung quanh

_ Khi hòa bình lập lại 1955, nhân vật “Tôi” từ kháng chiến trở về. “Hà Nội nhỏ hơn trước, vắng hơn trước”. Người thì tìm những vùng đất mới để làm ăn, sinh sôi. Riêng gia đình cô Hiền vẫn ở lại Hà Nội “Họ không thể rời xa Hà Nội, không thể sinh cơ lập nghiệp ở vùng đất khác”. Đây chính là sự gắn bó máu thịt, tình yêu của cô đối với Hà Nội.

Trước niềm vui kháng chiến thắng lợi, miền Bắc bắt tay vào xây dựng cuộc sống mới, cô nhận xét”vui hơi nhiều, nói cũng hơi nhiều”; “theo cô chính phủ can thiệp vào nhiều việc của dân quá, nào phải tập thể dục mỗi sáng, phải sinh hoạt văn nghệ mỗi tối, vợ chồng phải sống ra sao, trai gái yêu nhau như thế nào, thậm chí cả tiền công xá cho kẻ ăn người ở”.

*/ Có bộ mặt tư sản, lại giao lưu rộng rãi, nhưng cô không lãng mạn viển vông mà đầu óc rất thực tế

Cô tính tóan mọi việc rất khôn khéo, cô “đã tính là làm đã làm là không thèm để ý đến những lời đàm tiếu của thiên hạ”. Là phụ nữ có nhan sắc , , nhưng cô không chạy theo những tình cảm viễn vông lãng mạn. Khi quyết định làm vợ,

_ “cô chọn bạn trăm năm là một ông giáo cấp tiểu học hiền lành chăm chỉ, khiến cả Hà nội phải kinh ngạc.

Người ta kinh ngạc vì người ta nghĩ theo thói thường ( trai anh hựng – gái thuyền quyên; xứng đôi vừa lứa; môn đăng hộ đối ). Còn cô Hiền lại vượt qua cái thói thường ấy. Cô không ham danh ham lợi, cô từng tuyên bố thẳng thừng“ Cả đời tao chưa từng bị ai cám dỗ. Kể cả chế độ”. Quyết định lựa chọn trên cho thấy :          èCô có thái độ nghiêm túc đối với hôn nhân, đặt trách nhiệm làm mẹ làm vợ lên trên mọi thú vui khác. Ông giáo tiểu học hiền lành chăm chỉ, mô phạm khiêm nhường, là người thớch hợp với quan niệm của cô về tổ ấm gia đình.

Ở vào cái thời người Việt Nam thích đẻ nhiều bởi quan niệm mỗi con mỗi lộc thì

_ Cô Hiền quyết định chấm dứt sinh đẻ vào tuổi 40.

Cô nói với chồng : “Từ nay chấm dứt chuyện sinh đẻ, 40 tuổi rồi, nếu ông và tôi sống đến sáu chục tuổi thì con út đã 20, có thể tự lập được khỏi sống bám vào các anh chị”. Suy nghĩ của cô thật khác người. èĐiều đó chứng tỏ cô là người chủ động trong cuộc sống và luôn tin vào bản thân. Cô không tin mỗi con mỗi lộc, trời sinh voi trời sinh cỏ. Và cô cũng là người thấu hiểu thiên chức và trách nhiệm của cha mẹ trong việc nuôi dạy con cái thành người có nhân cách và biết sống tự lập.

Trách nhiệm làm cha mẹ không phải chỉ ở việc sinh con mà quan trọng hơn là cho con một nhân cách, chuẩn bị cho con một tương lai không bị lệ thuộc. Đó chính là tình yêu sáng suốt của một người mẹ giàu lòng tự trọng, biết nhin xa trông rộng.

Với ý thức mình là người Hà Nội nên

*/ Cô Hiền luôn có ý thức, chủ động dạy dỗ con cái và quản lý gia đình theo chuẩn người Hà Nội

Cô cho rằng “người đàn bà không là nội tướng thì cái gia đình ấy cũng chả ra sao

_ Cô hiểu rõ vai trò quan trọng của người vợ, người mẹ trong gia đình. Cái quan niệm về bình đẳng nam nữ của cô Hiền xuất phát từ thiên chức làm mẹ, và nó là một chân lý tự nhiên giản dị như vậy thôi.

_ Cô Hiền còn dạy dỗ con từ khi chúng còn rất nhỏ và uốn nắn từ những cái nhỏ nhất. Cô dạy các con từ “cách ngồi, cách cầm bát, cầm đũa, cách múc canh, cả cách nói chuyện trong bữa ăn. Tất cả đù chỉ là chuyện sinh hoạt vặt vãnh nhưng cô coi đấy là văn hóa sống, văn hóa người, hơn thế đó là văn hóa của người Hà Nội.

“ Chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện, buông tuồng”. Và cô còn nói “Tao chỉ dạy chúng nó biết tự trọng, biết xấu hổ”. Và như thế, ngay từ khi chúng còn nhỏ, cô đã dạy cho các con cách sống làm một người Hà Nội lịch sự tế nhị, biết giũ gìn phẩm chất giá trị của người Hà Nội.

Là người vợ, người mẹ, Cô Hiền là người thực tế và chu đáo .,

*/ Là một con người, một công dân, cô luôn giữ  phẩm chất cốt cách của một người Hà Nội. Cô coi mực chuẩn của nhân cách chính là lòng tự trọng. Vì lòng tự trọng cô chỉ làm những gì có lợi cho đất nước.

_ Cô không chấp nhận hiện tượng ông chủ và kẻ làm thuê . Mặc dự “có bộ mặt rất tư sản, cách sống cũng rất tư sản nhưng cô Hiền không bóc lột ai cả”. Cô mở cửa hàng bỏn đồ lưu niệm nhưng tự tay cô làm ra sản phẩm “ hoa làm rất đẹp bán rất đắt, chỉ có một mình cô làm, các em thì chạy mua vật liệu”. Cô không đồng ý cho chồng mua máy in và thuê thợ làm chỉ vì cụ muốn góp phần vào việc thực hiện chủ trương chính sách của Đảng chính phủ nhanh chúng khôi phục đất nước sau chiến tranh. Vì lòng tự trọng,

_ Cô không cho phép con người sống ích kỉ. Bước vào cuộc khỏng chiến chống Mĩ cứu nước, Dũng – con trai đầu của cô, tình nguyện lên đường chiến đấu.

+ “Cô đau đớn mà bằng lòng” để các con lờn đường chiến đấu.  Vì với Dũng cô “không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn. Nó dám đi cũng là biết tự trọng”

Chỉ là một câu văn ngắn gọn, nhưng tác giả đã diễn tả thật đúng, thật sinh động những giằng xé âm thầm trong tâm hồn cô Hiền giữa tình yêu con với tình yêu đất nước; giữa nỗi lo âu với ý thức danh dự con người của cô Hiền. Không người mẹ nào lại không yêu con mình, cũng như không người mẹ nào lại muốn con mình gặp hiểm nguy gian khổ, đi vào nơi hòn tên mũi đạn…Nhưng càng không có người mẹ nào lại muốn thấy con mình phải sống đớn hèn nhục nhã. Chấp nhận để con đi chiến đấu là cô tôn trọng danh dự của con, hiểu nỗi lòng của con.

Nhưng cô không che giấu lông mình, không vờ vui vẻ ồn ào. Với cô đó là một quyết định khó khăn nhưng hợp lý.Ba năm sau cô lại chấp nhận khi em của Dũng  muốn tiếp bước anh. “Tao không khuyến khích cũng không ngăn cản, ngăn cản tức là bảo nó tìm đường sống để các bạn nó phải chết. Cũng là một cách giết chết nó”. Trong suy nghĩ của cô Hiền,  con người đánh mất lũng tự trọng đồng nghĩa với cái chết trong tâm hồn.  Có lòng tự trọng sẽ có lòng yêu nước, có ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Với cô Hiền, lòng yêu nước cũng là một nhu cầu tự nhiên, nó xa lạ với những gì ồn ào giả tạo.

Qua những suy nghĩ, việc làm, cách ứng xử của cô Hiền, ta có thể thấy nổi lên bản lĩnh của một con người luôn dám là mình. Là mình khi đề cao lòng tự trọng, là mình tromg quan hệ với cộng đồng với đất nước, là mình trong những chiêm nghiệm lẽ đời. Nhưng như thế thôi chưa đủ cốt cách bản lĩnh người Hà Nội. Đặt tên tác phẩm “Một người Hà Nội”, có lẽ tác giả muốm khác hoạ đậm nét hơn bản lĩnh cốt cách ấy thông qua việc

_ cô Hiền luôn ý thức minh là người Hà Nội, là sự đại diện cho cả nước, cho tinh hoa. Chẳng thơm cũng thể hoa nhài , Dẫu khụng thanh lịch cũng người Tràng An.

+ Người đọc nhận ra chất Hà Nội qua nét văn hóa lịch lãm sang trọng của cô Hiền.

Nhiều năm trôi qua, cô Hiền đã trở thành bà Hiền. “Cô đã yếu nhiều, đã già hẳn, ngoài 70 rồi còn gì, nhưng cô vẫn là người của ngày hôm nay, một người Hà nội hôm nay, thuần tuý Hà Nội, không pha trộn”. Phòng khách của cô sau mấy chục năm vẫn không hề thay đổi, từ bộ sa lông, cái sập gụ, tủ chè, lọ men thuý hồng, đến cái lư hương.Tất cả vẫn giữ nguyên vẻ cổ kính, quí phái, tinh tế như con người cô vậy : vừa hiện đại vừa sang trọng cổ kính

+Và chất Hà Nội cũn được thể hiện qua  tháii độ ung dung tự tại trước những biến động của cuộc đời. Hà Nội hôm nay “lại thêm cái cách sống, cái tâm lý sống ồ ạt xô bồ của đám người vừa thóat khỏi cái chết, cỏi đói”. Hăm hở buôn bán đủ thứ nhưng liệu có còn biết gọt tỉa một bát thuỷ tiên, có còn đủ bĩnh tĩnh để thưởng thức vẻ đẹp trang trọng của nó. Nhưng cô Hiền vẫn như hoà vào cảnh sắc Hà Nội, “trời rét, mưa rây lả lướt chỉ đủ làm ẩm áo chứ không làm ướt áo, cô vẫn ngồi lau đánh cái bát thuỷ tiên men đỏ, khiến nhân vật tôi cảm thấy “tết quá”, “Hà Nội quá”.

+ Chất Hà Nội còn được thể hiện qua sự sắc sảo của trí tuệ và vẻ đẹp của niềm tin. Trước cuộc sống xô bồ của cơ chế thị trường, có người thất vọng cho hiện tại và hoài vọng về quá khứ. Có người không giấu nổi nỗi hoài nghi lo âu khi thấy Hà Nội vui hơn nhưng chỉ là phần xác. Bởi có một số người không giữ được nét hào hoa thanh lịch của đất kinh kỳ, thậm chớ họ còn thiếu lễ độ, vô văn hóa một cách trắng trợn kiểu như “ông bạn trẻ đạp xe như gió” thúc vào người khác đó không xin lỗi lại cũn quay lại chửi một câu đến sững sờ “tiên sư cái anh già”. Hay những người mà nhân vật tôi hỏi đường”có người trả lời, hoặc hất cằm, có người cứ giương mắt nhìn mình như nhìn con thú lạ”. Những câu chuyện như vậy quả là có thật. Nhưng cô Hiền không bình luận một lời nào về những nhận xét không mấy vui vẻ về Hà Nội.Cụ không bình luận không có nghĩa là cô đồng tình trước những hành vi ứng xử vụ văn hóa trên. Nhưng cô cũng không đồng ý với những nhận xét của nhân vật tôi : Hà Nội vui hơn nhưng chỉ là phần xác. Cô chỉ kể cho cháu nghe chuyện cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn sống lại nhờ nỗ lực của thành phố.

“Bão vào Hà Nội gào rú một đêm, sáng ra mở cửa nhìn sang đền Ngọc Sơn mà hãi. Cây si cổ thụ đổ nghiêng…một phần bộ rễ bật đất chổng ngươc lờn trời”, “tưởng chết đứt bổ ra làm củi” mà lại sống. Thành phố cho máy cẩu tới…kéo dần lên, mỗi ngày một tí. Sau một thỏng, cây si lại sống, lại trổ ra lá non.. Sự sống lại cây cổ thụ là niềm lạc quan tin tưởng của tác giả vào sự phục hồi những giá trị tinh thần của Hà Nội. Những giá trị văn hóa bền vững sẽ không mất đi, nhà văn ao ước những giá trị ấy sẽ hóa thân vào hiện tại “Một người như cô phải chết đi thật tiếc, một hạt bụi vàng của Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ. Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kỳ lung linh chói sáng những ánh vàng”.

Làm nên thành công của tác phẩm nói chung và xây dựng nhân vật bà Hiền nói riêng là nhờ vào ngôn ngữ kể chuyện đặc sắc, có tính cá thể hóa. Nhà văn ít miêu tả, chủ yếu là kể, kể bằng quan sát, phân tích và bình luận sắc sảo giàu ý nghĩa. Giọng điệu trần thuật mang tính trải đời, tự nhiên, trĩu nặng suy tư, giàu chất khái quát, đa thanh, mang đậm yếu tố tự truyện qua “cái tôi”, (giọng kể tự tin xen lẫn hoài nghi, tự hào xen lẫn tự nhiên tăng tính chân thật, khách quan.)

III/ KẾT LUẬN

Qua nhân vật bà Hiền, nhà văn khẳng định sức sống bền bỉ của các giá trị văn hóa mang nét đẹp Hà Nội. Qua đó tác giả gửi gắm niềm thiết tha gìn giữ các giá trị ấy cho hôm nay và cho cả mai sau. Từ đó chúng ta thêm yêu quý, tự hào về văn hoá, đất nuớc, con người Việt Nam trong mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, với quá khứ dân tộc, với quan hệ gia đình và nối tiếp thế hệ. Nhân vật bà Hiền là “Một người Hà Nội” mãi mãi là hạt bụi vàng trongbể vàng trầm tích của văn hóa xứ sở.

 

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: