Phía trước là chân trời

Ôn Tràng giang

I/ MỞ BÀI :

Huy Cận, một gương mặt tiêu biểu của phong trào thơ mới mới 1930-1945. Trước cách mạng, với âm điệu thơ:buồn ,sầu , mênh mang, tê tái, thơ của ông thường tìm cái đẹp chất thơ ở thiên nhiên và vũ trụ. Tràng giang là một trong những bài thơ tiêu biểu cho hồn thơ Huy Cận trước Cách mạng. Bài thơ vừa có nét đẹp cổ điển lại vừa đượm nét hiện đại, đem đến sự thích thú, yêu mến cho người đọc.

II/ THÂN BÀI

(1/ Xuất xứ chủ đề)

Tràng giang  được trích từ tập “Lửa thiêng”, được sáng tác Chiều thu 1939 khi Huy Cận đứng ở bờ Nam bến Chèm nhìn cảnh sông Hồng, mênh mông sóng nước, bốn bề bao la vắng lặng lòng vời vợi buồn, nghĩ về kiếp người nhỏ bé, nổi trôi giữa dòng đời vô định

(2/ Ngay từ thi đề), bài thơ đã gợi lên vẻ đẹp cổ điển lại hiện đại .

_ “Tràng giang” là một cách nói chệch đầy sỏng tạo của Huy Cận.

_ Tràng giang nghĩa là sông dài. Nhưng hai chữ nôm na sông dài không có được cái sắc thái trừu tượng và cổ xưa như hai âm Hán Việt tràng giang. Với  Hai âm mở “ang” đi liền nhau nó gợi ra trong tâm tưởng người đọc một con sông trong thơ dài hơn ,rộng hơn, mênh mang hơn vĩnh hằng, cổ kính hơn.Một con sông dường như của một thuở xa xưa nào đã từng chảy qua hàng nghìn năm lịch sử, hàng bao áng thơ ca.

(3/ Tứ thơ )

Các thi nhân xưa thường tìm đến thiên nhiên để mong hoà nhập, giao cảm, Huy cận cũng tìm về truyền thống, tìm về thiên nhiên nhưng không phải để ẩn đằng sau cái mênh mông sóng nước . Mà nhà thơ tìm về thiên nhiên để thể hiện nổi ưu tư, buồn bã về kiếp người cô đơn, nhỏ bé trước vũ trụ bao la. Đó cũng là vẻ đẹp đầy sức quyến rũ của tác phẩm, ẩn chứa một tinh thần hiện đại

Và cũng chỉ bảychữ cô đọng, hàm xúc, câu đề từ đã thâu tóm được cảm xúc chủ đạo của cả bài: “Bâng khuâng trời rộng nhớ sống dài”. Trước cảnh “trời rộng”, “sông dài”, lòng con người dấy lên tình cảm “bâng khuâng” và nhớ. Từ láy “bâng khuâng” được sử dụng rất đắc địa, nó nói lên được tâm trạng của chủ thể trữ tình, buồn bã, u sầu, cô đơn, lạc lõng. Và con “sông dài”, nghe miên man tít tắp ấy cứ vỗ sóng đều đặn khắp các khổ thơ, cứ cuộn sóng lên mãi trong lòng nhà thơ làm rung động trái tim người đọc.

(4/ Khổ 1: )Và ngay từ khổ thơ đầu, người đọc đã bắt gặp những con sóng lòng đầy ưu tư, sầu não như thế:

                   Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp

                     Con thuyền xuôi mái nước song song

                     Thuyền về nước lại sầu trăm ngả

                     Củi một cành khô lạc mấy dòng

Cũng như nhiều nhà thơ mới khác cùng thời, Huy Cận luôn mang trong tâm tư của mình nỗi sầu của cả thế hệ. Đó là nỗi sầu nhân gian, nỗi sầu vạn kỷ chảy về:

            Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp.

  Nhìn dòng sông mênh mông gợn sóng, tác giả cảm thấy

_ Buồn điệp điệp.     Điệp từ như nhấn mạnh mức độ của nỗi buồn. Nỗi buồn ấy đang trải ra, đang dềnh lên mênh mông bát ngát cùng sóng nước

 Và giữa không gian sông nước mênh mông ấy có một con thuyền thật lặng lẽ:  

_ Con thuyền xuôi mái nước song song.

Con thuyền xuôi mái là con thuyền buông mái không chèo để mặc dòng nước cuốn trôi. Giữa không gian rộng lớn, con thuyền trở nên nhỏ bé bơ vơ.

Không chỉ có vậy thuyền còn gợi lên một cái gì nổi lênh như kiếp người trong cuộc đời cũ .Nhất là ở đây con thuyền  lênh đênh thả mái xuôi dòng.

Cảnh có sự chuyển động là thế, nhưng sao ta chỉ thấy vẻ lặng tờ, mênh mông của,  dòng “tràng giang”.

Và trong cái thiên nhiên vô cùng, vô tận ấy, nỗi buồn của con người cũng đầy ăm ắp trong lòng 

_Thuỳên về nước lại sầu trăm ngả

  Củi một cành khô lạc mấy dòng

Thuyền về, nước ở lại, sầu chia li bao trùm trăm ngả. Trên dòng nước mênh mông ấy, một cành củi khô nhỏ bé gầy guộc vừa lìa cành bập bềnh trên sóng nước không biết trôi về đâu

Hai câu thơ, phép đối được sử dụng một cách sáng tạo, chỉ đối ý đối hình mà vần thơ vẫn cân xứng hài hoà.Con thuỳên và cành củi khô đang cùng trôi nổi trên tràng giang.

                    Các số từ sầu trăm ngả, củi một cành khô, mấy dòng đã cho ta thấy rõ cái ám ảnh về kiếp người nhỏ bé hữu hạn, sự đau khổ sầu thương thì to lớn vô hạn.

Nét đẹp cổ điển “tả cảnh ngụ tình” thật khéo léo, tài hoa của tác giả, đã gợi mở về một nỗi buồn, u sầu như con sóng sẽ còn vỗ mãi ở các khổ thơ còn lại để người đọc có thể cảm thông, thấu hiểu về một nét tâm trạng thường gặp ở các nhà thơ mới. Nhưng bên cạnh đó ta cũng nhìn ra một vẻ đẹp hiện đại rất thi vị của khổ thơ. Đó là ở cách nói “Củi một cành khô” thật đặc biệt. Nó không chỉ thâu tóm cảm xúc của toàn khổ, mà còn hé mở tâm trạng của nhân vật trữ tình, một nỗi niềm đơn côi, lạc lõng.

(5/ Khổ 2)  Nỗi lòng ấy được gợi mở nhiều hơn qua hình ảnh quạnh vắng của không gian lạnh lẽo. Vẫn là cảnh sông nước nhưng tác giả vẽ thêm đất thêm người:

                          Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu

                          Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều

                          Nắng xuống trời nên sâu chót vót

                          Sông dài trời rộng bến cô liêu.

Nỗi buồn vô hạn ấy lại được miêu tả qua một không gian bao la. Cái nhỏ bé tương phản với cái mênh môngvô cùng:

_Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hìu nghĩa là cồn nhỏ bé thưa thớt buồn bã.Vần lưng nhỏ- gió kết hợp với láy âm lơ thơ và đìu hiu làm âm hưởng  lời thơ như nặng trĩu lòng người về một nỗi buồn hiu hắt cô quạnh

Và nghệ thuật láy tài ba ấy đã gợi lên màu sắc cổ kính, dẫn hồn người đọc trở về với cổ thi:“Non quì quạnh quẽ trăng treo-Bến phì gió thổi đìu hiu mấy gò”(Chinh phụ ngâm),”lơ thơ tơ liễu buông mành”(Truyện Kiều)

  Chợ chiều vốn đã buồn,thì vãn chợ chiều lại càng  buồn hơn xao xác hơn  lại . Thế mà giờ đây cái âm thanh xao xác ấy dường như tác giả cũng không nghe thấy

_“Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều”. Câu thơ mang âm hưởng của một câu hỏi bộc lộ cái ngơ ngác của thi nhân với nỗi buồn cô quạnh chưá chất trong lòng.Và cũng chính câu hỏi ấy nó làm cho không gian có tiếng của con người nhưng thật thoảng thật mơ hồ.Âm thanh ấy chỉ càng gợi thêm không khí tàn tạ vắng vẻ chia lìa.

  Những câu tiếp theo,nỗi buồn không chỉ có ở mặt đất mà dường như nó còn bao trùm cả bầu trời:

                                                    Nắng xuống trời lên sâu chót vót

                                                    Sông dài trời rộng bến cô liêu

  Bầu trời và lòng sông là không gian hai chiều. Thường người ta nói:cao chót vót và sâu thăm thẳm. Nhưng Huy Cận lại viết

_“sâu chót vót” để diễn tả độ cao ,độ trong ,độ sâu thẳm của bầu trời nhiều nắng ,nhiều ánh sáng của trưa đã ngả sang chiều.Và không chỉ có không gian hai chiều nắng xuống trời lên, mà nó còn được mở rộng ra thành

_“sông dài trời rộng” không gian ba chiều Cả một không gian rộng lớn bao la mênh mông đến rợn ngợp.Và nổi lên trên cái khung nền ấy là

_“bến cô liêu”-bến sông nhỏ bé vắng người. Cái nhỏ bé của bến sông như một nét chấm phá gợi tả cái bao la bát ngát của không gian.Qua đó càng tô đậm cảm giác cô đơn rợn ngợp của con người trước vũ trụ bao la .

(6/ Khổ 3: ) Trong không gian  buồn xa vắng đó ai cũng muốn tìm đến những dấu vết của cuộc sống con người

_“Bèo dạt về đâu hàng nối hàng”.Câu thơ gợi nhớ đến câu ca quen thuộc:bèo dạt mây trôi. Nó cũng gợi cho ta hình dung rõ nét về sự lênh đênh trôi nổi vô định, tan tác chia lìa của những kiếp người truân chuyên lưu lạc.

  Cái buồn càng được nhấn mạnh hơn bắng hai lần phủ định:

_           Mênh mông không một chuyến đò ngang

           Không cầu gợi chút niềm thân mật

           Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng.

 Không một cây cầu ,không một con đò nghĩa là hoàn toàn không bóng người hay một cái gì đó gợi đến tình người  Chỉ có màu vàng của bãi tiếp nối với màu xanh của bờ chạy dài về phía chân trời xa đến vô tận như hai thế giới cuả sự cô đơn xa lạ không chút niềm thân mật ,không chút đồng điều tân hồn.

 ở đây tác giả đã dùng thủ pháp nghệ thuật cổ điển: lấy không để nói có. Nhắc đến chợ chiều đã vãn , không có tiếng người, một dòng sông hoang vắng không cầu không đò làm cho ta càng tha thiết khát khao cuộc sống ấm cúng đông vui.

  ( 7/ Khổ 4)  Ở khổ cuối, Huy Cận lại khéo vẽ nét đẹp cổ điển và hiện đại cho khoảnh khắc hoàng hôn trên sông nước tràng giang:

_ Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Câu thơ thể hiện một cái nhìn xa vời vợi. Hình ảnh mang nét đẹp cổ điển thật trữ tình và lại càng thi vị hơn khi nó được khơi nguồn cảm hứng từ một tứ thơ Đường cổ của Đỗ Phủ:

“Mặt đất mây đùn cửa ải xa”. Huy Cận đã vận dụng rất tài tình động từ “đùn”, khiến mây như chuyển động, có nội lực từ bên trong, từng lớp từng lớp mây cứ đùn ra mãi, và khi ánh chiều phản chiếu chúng lấp lánh như những núi bạc. Cảnhsắc thiên nhiên thật tráng lệ và kỳ vĩ . Bầu trời chắc là xanh thẳm hoặc tím thẫm trong khoảnh khắc hoàng hôn nên màu mây cuối chân trời mới ánh lên màu bạc ấy.

Giữa cái bao la mênh mông ấy bỗng xuất hiện một cánh chim nhỏ nhoi:  

                  “Chim nghiêng cánh nhỏ  bóng chiều sa”

   Thơ ca xưa nói về cảnh hoàng hôn vẫn thường điểm  thêm một cánh chim trên nền trời.Ví dụ:Chim bay về núi tối rồi(ca dao),Chim hôm thoi thót về rừng(Nguyễn Du),Ngàn mai gió núi chim bay mỏi (Bà Huyện Thanh Quan), Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ( Hồ Chí Minh). Nhưng cánh chim trong thơ Huy Cận đúng là cánh chim chiều trong thơ mới. Bởi nó có sự đối lập giữa chim nghiêng cánh nhỏ với lớp lớp mây cao, giữa cánh chim nhỏ bé với vũ trụ bao la.Và sự đối lập ấy càng làm cho cảnh rộng hơn mênh mông hơn , xa vắng hơn. Cánh chim như ènhỏ nhoi hơn đơn lẻ hơn. Cánh chim ấy đang sa xuống phía chân trời như một tia nắng chiều rớt xuống. Tuy có hơi hướng của sự sống gợi chút ấm cúng cho cảnh vật nhưng nhơ bé quá mông lung quá, vì thế nỗi buồn càng da diết thêm

  Giữa khung cảnh cổ điển đó, người đọc lại bắt gặp nét tâm trạng hiện đại

_                     Lòng quê dợn dợn vời con nước

                        Không khói hoàng hôn cũng nhà.

“Dợn dợn” là một từ láy nguyên sáng tạo của Huy Cận, chưa từng thấy trước đó. Từ láy này hô ứng cùng cụm từ “vời con nước” cho thấy một nổi niềm bâng khuâng, cô đơn của “lòng quê” :

                      Không khói hoàng hôn cũng nhà.

Nỗi niềm đó là nỗi niềm nhớ quê hương khi đang đứng giữa quê hương, nhưng quê hương đã không còn. Đây là nét tâm trạng chung của nhà thơ mới lúc bây giờ, một nỗi lòng đau xót trước cảnh mất nước.Câu thơ cũng gợi cho ta nhớ đến câu thơcủa Thôi Hiệu trong Hoàng hạc lâu:Yên ba giang thượng sử nhân sầu-Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai. Người xưa nhìn khói sóng mà nhớ nhà.Còn nhà thơ mới của chúng ta tuy không thấy khói sóng cũng nhớ nhà.Nên ènỗi buồn nhớ quê hương của nhà thơ cũng da diết hơn, cháy bỏng hơn.Và có lẽ chỉ đến thơ mới thì nỗi buồn nhớ quê mới có được cái cảm giác dợn dợn như thế  và theo Xuân Diệu:Tuy khôngkhói hoàng hôn nhưng chính là bằng cách ấy tác giả đã đưa thêm khói hoàng hôn của Thôi Hiệu vào bài thơ của mình để làm giàu thêm cái buồn và nỗi nhớ nhà của người lữ thứ trước cảnh tràng giang.

  Cái tôi trong thơ mới tất nhiên là phải buồn. Thơ Huy Cận lại càng buồn hơn. Nhưng trong nỗi buồn cô đơn của nhà thơ ta vẫn thấy một niềm khát khao được gần gũi hoà hợp cảm thông giữa người với người trong tình đất nước, tình nhân loại  

 III/ KẾT LUẬN

Cả bài thơ vừa mang nét đẹp cổ điển, vừa mang nét hiện đại. Vẻ đẹp cổ điển được thể hiện qua lối thơ bảy chữ mang đậm phong vị Đường thi, qua cách dùng từ láy nguyên, qua việc sử dụng các thi liệu cổ điển quen thuộc như: mây, sông, cánh chim… Và trên hết là cách vận dụng các tứ thơ cổ điển, bút pháp cổ điển : tả ít gợi nhiều, lấy không nói có, lấy điểm vẽ diện…gợi cho bài hơ không khí cổ kính, trầm mặc của thơ Đường.

Vẻ đẹp hiện đại lan toả qua các câu chữ sáng tạo, độc đáo của nhà thơ như củi một cành khô, cánh bèo dạt, những cồn cát “sâu chót vót ; là, nét tâm trạng hiện đại của các nhà tri thức muốn đóng góp sức mình cho đất nước mà đành bất lực, không làm gì được.

Bài thơ sẽ còn mãi ám ảnh lòng người với phong cách tiêu biểu rất “Huy Cận”, với vẻ đẹp cổ điển trang nhã sâu lắng và vẻ đẹp hiện đại mang nặng một tấm lòng yêu nước, yêu quê hương. 

 

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: