Phía trước là chân trời

+ Nhân vật Phùng

NHÂN VẬT PHÙNG

Giã từ những khẩu súng ngoài chiến trường,nhân dân ta lại trở về với công việc mưu sinh thường ngày, bắt đầu một cuộc sống mới, một hành trình mới. Nguyễn Minh Châu cũng vậy. Vốn giàu tâm huyết với văn chương, luôn trăn trở về một nền văn học xứng đáng với sự kì vọng của nhân dân, nhà văn sớm ý thức được yêu câu phải đổi mới tư duy văn học, nên ông đã từ cảm hứng sử thi lãng mạn từng làm nên vẻ đẹp rực rỡ những hình tượng chiến tranh nay ông chuyển sang cảm hứng triết luận về những giá trị nhân bản đời thường. Tâm điểm những khám phá nghệ thuật của ông là con người trong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách. Với vai trò ấy cùng với những thành công của mình, ông xứng đáng với vị trí “người mở đường tinh anh và tài năng của văn học Việt Nam thời kì đổi mới. Và Phùng trong “Chiếc thuyền ngoài xa” là kết quả của hành trình khám phá nghệ thuật đó.

Tác phẩm được viết vào 8/ 1983,  được in trong tập Bến quê, sau tác giả tách ra và lấy làm tên chung cho một tuyển tập truyện ngắn khác ( bắt đầu từ truyện Bức tranh trở đi ) 

Để xuất bản một bộ lịch nghệ thuật ưng ý về thuyền và biển, theo đề nghị của trưởng phòng nhiếp ảnh, Phùng đến vùng biển từng là chiến trường cũ của anh thời chống Mĩ …

Phùng là một nghệ sĩ tài hoa, say mê cái đẹp. Niềm đa mê ấy khiến anh phục kích hàng tuần liền trên bờ và thu được những tấm ảnh đẹp. Đó là cảnh vùng phá nước phẳng lặng và tươi mát như da thịt mùa thu. ..Đặc biệt là trước cảnh đẹp trời cho, Phùng  thấy “một chiếc thuyền lưới vó…đang chèo thẳng vào trước mặt”, và trong thời khắc này trước mặt anh không phải là cảnh thật mà “ là một bức tranh mực tầu của một danh hoạ thời cổ. Mũi thuyền in một nét mơ hồ loè nhoè vào bầu sương mù màu trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng do ánh sáng mặt trời chiếu vào. Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng…”. “Toàn bộ khung cảnh ấy từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà” một vẻ đẹp toàn bích

Đứng trước cảnh đẹp như mơ ấy, Phùng “trở nên bối rối, trong tim như có cái gì bóp thắt vào”, và”tôi tưởng chính mình vừa khám phá thấy cái chân lí của sự hoàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn”. Niềm hạnh phúc của người nghệ sĩ chân chính là cái hạnh phúc của khám phá và sáng tạo, của sự cảm nhận cái đẹp tuyệt diệu. Dường như trong hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa trong biển sương mờ, anh đã bắt gặp cái tận thiện, tận mĩ, thấy tâm hồn như được gột rửa, trở nên thật trong trẻo, tinh khôi bởi cái đẹp hài hoà, lãng mạn của cuộc đời.

Say mê với cái đẹp nhưng anh cũng tỉnh táo để nhìn thấy những nghịch lý của cuộc đời. Chính lúc anh chắc mẩm” trong ngày hôm nay hoặc sáng mai đã có thể nhảy lên tàu hoả trở về  thì anh đã bất ngờ nhìn thấy từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ ấy bước ra một người đàn bà xấu xí mệt mỏi và một người đàn ông thô kệch dữ dằn“ chiếc thuyền đâm thẳng vào trước chỗ tôi đứng. Một người đàn ông và một người đàn bà rời chiếc thuyền…người đàn bà trạc ngoài bốn mươi…thân hình cao lớn với những đường nét thô kệch. Mụ mặt rỗ. Khuôn mặt mệt mỏi sau một đêm thức trắng…”. “Người đàn ông đi sau tấm lưng rộng và cong như lưng một chiếc thuyền. Mái tóc tổ quạ. Lão đi chân chữ bát, bước đi từng bước chắc chắn, hàng lông mày cháy nắng rủ xuống hai con mắt đầy vẻ độc dữ…” Và không chỉ có thế  Phùng còn phải chứng kiến cảnh lão đàn ông đánh vợ vô lí và thô bạo “Chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà, lão vừa đánh, vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két, cứ mỗi nhát quất xuống lão lại nguyền rủa ằng cái giọng rên rỉ đau đớn…”

Rồi cả cảnh thằng Phác kịp chạy tới để che chở cho người mẹ đáng thương. “ Không biết làm thế nào, nó đã giằng được chiếc thắt lưng, liền dướn thẳng người vung chiếc khoá sắt quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ cháy nắng…” Khi lão đàn ông lẳng lặng bỏ đi về phía bờ nước để trở về thuyền, lúc này người đàn bà dường như mới cảm thấy đau đớn  xấu hổ, nhục nhã.

Như trò đùa quái ác của cuộc sống, đúng vào lúc Phùng có khoảnh khắc hạnh phúc tràn ngập tâm hồn mình do cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh đem lại và anh đã từng chiêm nghiệm “bản thân cái đẹp chính là đạo đức”, vậy mà hoá ra đằng sau cái đẹp “toàn bích” mà anh vừa gặp trên biển xa lại chẳng phải là “đạo đức”, cũng chẳng phải là “chân lí của sự hoàn thiện”. Mà anh ngộ ra rằng cuộc đời luôn tồn tại cả thiện ác, tốt xấu.

Nhưng điều đáng quí nhất ở người nghệ sĩ này chính là tấm lòng dành cho cuộc đời. Anh đã từng là người lính cầm súng chiến đấu để có vẻ đẹp thanh bình của thuyền biển mênh mông, anh không thể chịu được cảnh người đàn ông đánh vợ một cách vô lí và thô bạo. nên lần thứ hai, khi lại phải chứng kiến cảnh ấy, Phùng không thể làm ngơ. Anh “vứt chiếc máy ảnh xuống đất chạy nhào tới căn ngăn cơn cuồng nộ. Hạnh động đó không chỉ cho ta thấy Phùng sẵn sàng làm tất cả vì điều thiện và sự công bằng của cuộc đời. mà dường như nhà văn còn muốn gửi đến một thông điệp : trước khi là một nghệ sĩ yêu cái đẹp, hãy là một con người biết yêu thương và chia sẻ nỗi đau nhân thế. Trước khi rời vùng biển trung du đầy nắng gió, anh đã đi suốt một đêm ngoài bờ phá. Chắc hẳn anh sẽ không thể quên cảnh đẹp nơi đây, và càng thể quên hình ảnh chiếc thuyền chống chịu con sóng gió. Rồi cả  những ngày biển động là những ngày đói, cả tháng trời ăn xương rồng luộc chám muối. Lòng người nghệ sĩ nặng trĩu bao điều trăn trở : Bao giờ cuộc đời của những người hàng chai mới hết khổ. Tương lai con cái họ sẽ ra sao… Chính những suy nghĩ và tình cảm của anh không chỉ làm nên vẻ đẹp tâm hồn của người nghệ sĩ mà còn thức tỉnh tình người trong lòng người đọc. Quả thực đối với một người nghệ sĩ, tài năng là quan trọng, nhưng quan trọng hơn cả là cái tâm đối với cuộc đời:

          Thiện căn ở tại lòng ta

  Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài (Nguyễn Du)

Vì anh bị đánh trọng thương phải đưa về trạm y tế của toà án huyện, Phùng mới đươc nghe lời giãi bày của người đàn bà hàng chài . Để rồi từ đó Phùng ngộ ra được nhiều điều về nhân tình thế thái. Hóa ra lão chồng vũ phu luôn mồm nguyền rủa vợ con lại là người đứng mũi chịu sào, vắt kiệt sức lực dể nuôn nấng vợ con. Hóa ra  bên trong ngoại hình xâu xí  của người đàn bà hàng chài là một tâm hồn  đẹp, một tấm lòng vị tha, một tình mẫu tử thiêng liêng.Hóa ra cái lẽ đời cay cực kia chưa thể thanh toán bằng lòng tốt, bằng ý chí chủ quan.Hóa ra trong cuộc đời có những nghịch lí con người bắt buộc phải chấp nhận, như kiểu “Trên thuyền phải có một người đàn ông…dù hắn mạn dợ tàn bạo. Và anh cũng ngộ ra  sâu sắc một điều : Trong cuộc chiến chống đói nghèo, đau khổ tối tăm, cần phải có những giải pháp thiết thực chứ không phải là những thiện chí hoặc những lí thuyết đẹp đẽ xa rời thực tế. Và đó là cuộc chiến còn gian nan hơn cả cuộc chiến chống ngoại xâm. Chừng nào  chưa thoát đói nghèo con người còn phải sống chung với cái xấu và cái ác. Đây cũng là sự vỡ ra của người nghệ sĩ nhiếp ảnh về “độ chênh” giữa cái đẹpnghệ thuật và thực tế cuộc sống.

Trở về từ bãi biển miền trung, Phùng mang  theo nhiều tấm ảnh, trong đó có tẩm ảnh “chiếc thuyền ngoài xa”. Đó là một bức ảnh tĩnh, đen trắng , nhưng lần nào nhìn sâu bào bức tranh, Phùng lại như thấy một người đàn bà hàng chài bước ra từ chiếc thuyền đó. Nó làm cho anh thấm thía một điều : Nghệ thuật không chấp nhận sự giả dối, nghệ thuật phải gắn liền với cái thật và đạo đức. Nghệ thuật chân chính luôn tồn tại và phát triền trong mối quan hệ gắn bó với cuộc đời. Và vì thế người nghệ sĩ nhìn nhận cuộc sống không thể đơn giản và sơ lược mà phải đa diện, nhiều chiều, phát hiện ra bản chất sâu bên trong của hiện tượng. “Chao ôi! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than…”và một tác phẩm có giá trị phải “chứa đựng được một cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn, lại vừa phấn khởi. Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình…Nó làm cho người gần người”(Nam Cao)

Thông qua nhân vật Phùng, Nguyễn Minh Châu đã thể hiện sinh động quan điểm nghệ thuật trên.Giá trị nhân đạo của tác phẩm được toát ra từ tình yêu tha thiết đối với con người. Tình yêu ấy bao hàm cả khát vọng kiếm tìm, phát hiện tôn vinh những vẻ đẹp người còn tiềm ẩn, cả những khắc khoải lo âu trước cái xấu và cái ác…

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: